MH-SET Paper-1 Unit-9 Development and Environment MDGs & SDGs Notes in Marathi and English

MH-SET Paper-1 | Unit-IX People, Development and Environment

Topic 1: Development and Environment – Millennium Development Goals (MDGs) and Sustainable Development Goals (SDGs)

विकास आणि पर्यावरण : Millennium Development Goals (MDGs) आणि Sustainable Development Goals (SDGs)

MH-SET Paper-1 मधील Unit-IX “People, Development and Environment” हा अत्यंत महत्त्वाचा विभाग आहे. या विभागामध्ये विकास, पर्यावरण, शाश्वतता, नैसर्गिक संसाधने आणि जागतिक उद्दिष्टे यांचा अभ्यास केला जातो. NET/SET परीक्षेमध्ये या घटकावर नेहमी प्रश्न विचारले जातात.

“संधी नोकरीची” च्या माध्यमातून आम्ही MH-SET Paper-1 ची संपूर्ण मोफत Lecture Series YouTube आणि Website वर उपलब्ध करून देत आहोत.

 

विकास (Development) म्हणजे काय?

विकास म्हणजे समाजाच्या आर्थिक, सामाजिक, शैक्षणिक आणि तांत्रिक प्रगतीची प्रक्रिया होय.
विकासामुळे लोकांचे जीवनमान सुधारते, रोजगार वाढतो आणि समाज अधिक प्रगत होतो.

विकासाची प्रमुख वैशिष्ट्ये

• आर्थिक प्रगती

• शिक्षणाचा विकास

• आरोग्य सुधारणा

• रोजगार निर्मिती

• सामाजिक समानता 

पर्यावरण (Environment) म्हणजे काय?

मानवाभोवती असणारे नैसर्गिक आणि मानवनिर्मित घटक म्हणजे पर्यावरण होय.

पर्यावरणाचे प्रकार

1. नैसर्गिक पर्यावरण

2. सामाजिक पर्यावरण

3. सांस्कृतिक पर्यावरण 

विकास आणि पर्यावरण यांचा संबंध

अति औद्योगिकीकरण, जंगलतोड, प्रदूषण आणि नैसर्गिक संसाधनांचा अति वापर यामुळे पर्यावरणावर नकारात्मक परिणाम होतो.

उदाहरणे

• वायू प्रदूषण

• जल प्रदूषण

• ग्लोबल वॉर्मिंग

• हवामान बदल

• जैवविविधतेचा नाश

म्हणूनच “शाश्वत विकास” ही संकल्पना महत्त्वाची ठरते.

Millennium Development Goals (MDGs)

सन 2000 मध्ये संयुक्त राष्ट्र संघाने Millennium Development Goals जाहीर केले.

MDGs ची उद्दिष्टे

1. गरिबी आणि उपासमार कमी करणे

2. प्राथमिक शिक्षण सर्वांसाठी उपलब्ध करणे

3. स्त्री-पुरुष समानता वाढवणे

4. बालमृत्यू कमी करणे

5. मातृ आरोग्य सुधारणे

6. HIV/AIDS आणि इतर रोगांवर नियंत्रण

7. पर्यावरण संरक्षण

8. जागतिक भागीदारी वाढवणे

MDGs कालावधी

2000 ते 2015

Sustainable Development Goals (SDGs)

MDGs नंतर 2015 मध्ये संयुक्त राष्ट्र संघाने Sustainable Development Goals (SDGs) सुरू केले.

शाश्वत विकास म्हणजे काय?

भविष्यातील पिढ्यांच्या गरजा लक्षात घेऊन वर्तमान विकास करणे म्हणजे शाश्वत विकास होय.

SDGs ची 17 उद्दिष्टे

1. गरिबी निर्मूलन

2. उपासमार समाप्ती

3. उत्तम आरोग्य

4. दर्जेदार शिक्षण

5. लैंगिक समानता

6. स्वच्छ पाणी आणि स्वच्छता

7. स्वस्त आणि स्वच्छ ऊर्जा

8. चांगले रोजगार आणि आर्थिक विकास

9. उद्योग आणि नवोपक्रम

10. असमानता कमी करणे

11. शाश्वत शहरे

12. जबाबदार उत्पादन आणि वापर

13. हवामान कृती

14. जलजीवन संरक्षण

15. भूमीवरील जीवन संरक्षण

16. शांतता आणि न्याय

17. जागतिक भागीदारी 

MDGs आणि SDGs मधील फरक

घटक	MDGs (Millennium Development Goals)	SDGs (Sustainable Development Goals)
सुरुवात	2000	2015
कालावधी	2000 – 2015	2015 – 2030
उद्दिष्टांची संख्या	8 उद्दिष्टे	17 उद्दिष्टे
मुख्य भर	गरिबी निर्मूलन आणि सामाजिक विकास	शाश्वत विकास आणि पर्यावरण संरक्षण
व्याप्ती	विकसनशील देशांपुरती मर्यादित	सर्व देशांसाठी लागू
पर्यावरणाचा समावेश	मर्यादित	संपूर्ण व सखोल
अंमलबजावणी	सरकार-केंद्रित	सरकार, खाजगी क्षेत्र व समाज सहभाग

MH-SET परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे

• MDGs = 8 Goals

• SDGs = 17 Goals

• SDGs ची सुरुवात = 2015

• SDGs कालावधी = 2030 पर्यंत

• शाश्वत विकास म्हणजे भविष्याचा विचार करून विकास 

निष्कर्ष

विकास आणि पर्यावरण यांच्यामध्ये संतुलन राखणे अत्यंत आवश्यक आहे. शाश्वत विकासाच्या माध्यमातूनच मानव आणि पर्यावरण यांचे संरक्षण शक्य आहे. MH-SET Paper-1 मध्ये हा विषय संकल्पनात्मक तसेच वस्तुनिष्ठ प्रश्नांसाठी खूप महत्त्वाचा आहे.

 

Development and Environment: Millennium Development Goals (MDGs) and Sustainable Development Goals (SDGs)

Unit-IX “People, Development and Environment” is one of the most important units in MH-SET Paper-1. This unit focuses on development, environmental protection, sustainability, and global development goals. Questions from this topic are frequently asked in SET/NET examinations.

Through “Sandhi Naukrichi संधी नोकरीची”, we are providing a completely free MH-SET Paper-1 Lecture Series on YouTube and Website.

What is Development?

Development refers to the process of economic, social, educational, and technological progress in society.

Features of Development

• Economic growth

• Educational improvement

• Better healthcare

• Employment generation

• Social equality 

What is Environment?

Environment includes all natural and man-made surroundings around human beings.

Types of Environment

1. Natural Environment

2. Social Environment

3. Cultural Environment 

Relationship Between Development and Environment

Excessive industrialization, deforestation, pollution, and overuse of natural resources negatively affect the environment.

Environmental Problems

• Air pollution

• Water pollution

• Global warming

• Climate change

• Loss of biodiversity

Therefore, the concept of Sustainable Development becomes very important.

Millennium Development Goals (MDGs)

The United Nations introduced the Millennium Development Goals (MDGs) in the year 2000.

Main Goals of MDGs

1. Eradicate poverty and hunger

2. Achieve universal primary education

3. Promote gender equality

4. Reduce child mortality

5. Improve maternal health

6. Combat HIV/AIDS and diseases

7. Ensure environmental sustainability

8. Develop global partnership

MDGs Duration

2000–2015

Sustainable Development Goals (SDGs)

After MDGs, the United Nations launched Sustainable Development Goals (SDGs) in 2015.

What is Sustainable Development?

Development that fulfills present needs without compromising the needs of future generations is called Sustainable Development.

17 Sustainable Development Goals

1. No Poverty

2. Zero Hunger

3. Good Health and Well-being

4. Quality Education

5. Gender Equality

6. Clean Water and Sanitation

7. Affordable and Clean Energy

8. Decent Work and Economic Growth

9. Industry, Innovation and Infrastructure

10. Reduced Inequalities

11. Sustainable Cities and Communities

12. Responsible Consumption and Production

13. Climate Action

14. Life Below Water

15. Life on Land

16. Peace, Justice and Strong Institutions

17. Partnerships for the Goals 

Difference Between MDGs and SDGs

Basis	MDGs (Millennium Development Goals)	SDGs (Sustainable Development Goals)
Introduced Year	2000	2015
Time Period	2000 – 2015	2015 – 2030
Number of Goals	8 Goals	17 Goals
Main Focus	Poverty reduction and basic development	Sustainable development and environment
Coverage	Mainly developing countries	All countries
Environmental Aspect	Limited focus	Strong and integrated focus
Implementation Approach	Government-centered	Government, private sector and public participation

Important Points for MH-SET Exam

• MDGs = 8 Goals

• SDGs = 17 Goals

• SDGs started in 2015

• SDGs target year = 2030

• Sustainable development focuses on future generations 

Conclusion

Balancing development and environmental protection is essential for humanity. Sustainable development is the key to preserving both human life and nature. This topic is very important for conceptual and objective questions in MH-SET Paper-1.